سیاست هویتی یک پیکرهٔ آبی: دربارهٔ مطالعات خلیج فارس در ایران  (©پس‌زمینه)

نگاه از دور

راه‌اندازی رشته «مطالعات خلیج فارس» و برپایی دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌هایی به این نام در تهران یا استان‌های ساحلی جنوب ایران به نیمه اول دهه هفتاد بازمی‌گردد که دولت موسوم به «سازندگی» قصد داشت با توسعه علوم و فنون دریایی و صنایع نفت، منابع منطقه را هر چه بیشتر در خدمت اهداف رشد اقتصاد ملی قرار دهد. اما این دانشگاه‌ها قرار بود علاوه بر تولید دانش فنی–مهندسی مورد نیاز صنعت نفت و دیگر صنایع منطقه، به ادغام اقوام عرب ساکن منطقه در جامعه انقلابی ایران کمک کنند. انقلاب و جنگ با عراق هم بر تهدید قدرت‌های جهانی در این آبراهه استراتژیک صادرات نفت افزوده بود هم معیشت و مراودات اعراب ایران و جنوب خلیج فارس را مختل کرده و بر نارضایتی‌ها افزوده بود. رشد اقتصادی به مدد سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و حمل‌ونقل دریایی آن مستلزم میزانی از ادغام جامعه محلی در این فعالیت‌ها و بهبود روابط با همسایگان بود. تلاش‌هایی دیپلماتیک در هر دو سوی خلیج فارس برای بهبود روابط آغاز شد. اما این تلاش‌ها از آغاز زیر سایه تداوم جنگ در منطقه (حمله عراق به کویت در ۱۳۶۹)، دعاوی سرزمینی امارات درباره مالکیت بر سه جزیره ایرانی (سازمان ملل، ۱۳۷۱)، و بعدتر تلاش برای تغییر نام خلیج فارس در اطلس جهانی نشنال جئوگرافی در ۱۳۸۳ قرار گرفت و بر تعریف کردوکار مطالعات خلیج فارس در دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌ها تاثیرات مهمی گذاشت.

بررسی برنامه آموزشی و پژوهشی دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌های خلیج‌فارس حاکی از سه سیاست و برنامه مستمر مطالعاتی در آنها است: واحدها و برنامه‌های متمرکز بر تولید دانش توسعه برای استخراج منابع؛ واحدها و برنامه‌های مطالعات تاریخی و سیاسی معطوف به دعاوی سرزمینی، سیاست هویت، و تثبیت مرز؛ و برنامه‌های مطالعات سیاست بین‌الملل و سیاست منطقه‌ای در‌ خلیج فارس. در زیر، به برپایی و رشد این برنامه‌های مطالعاتی و نهادسازی برای آنها می‌پردازیم و به گرایش‌های مطالعاتی‌ای که در حاشیه آنها رشد کرده اشاره می‌کنیم.

اولین دانشگاه‌های خلیج فارس و دانش توسعه برای استخراج منابع

در نیمه دهه هفتاد دو دانشگاه‌ بزرگ و تعدادی مراکز تحقیقاتی در استان‌های ساحلی ایران تأسیس شدند که دو وظیفه را به عهده گرفتند: بهبود زیرساخت‌های فنی و علمی برای استخراج منابع (شامل نفت و گاز و توسعه شیلات) و تأمین خدمات اجتماعی برای جمعیت مرتبط با آنها. با پایان جنگ با عراق، افزایش تولید نفت و گاز در برنامه‌های عمرانی کشور در دستور کار قرار گرفت تا به خروج اقتصاد از رکود کمک کند. این برنامه‌ها به‌تدریج بخش شرقی سواحل جنوبی ایران را در قاب یک قطب تولید انرژی ترسیم کردند. در این دهه، موفقیت ایران در برپایی این قطب انرژی با بهره‌برداری از ذخائر گاز خود به نماد پیروزی جمهوری اسلامی در ساختن الگویی از کشورداری بدل شد که متضمن توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی هم بود. در این رویکرد، ادعاهای ارضی همسایگان و تلاش فرهنگی برای پاسخ به‌ آنها از طریق تأکید بر عناصر هویت ایرانی خلیج فارس در حاشیه قرار داشت. در این تقسیم‌کار، وظیفه تولید دانش درباره سیاست بین‌الملل و منطقه‌ای برای مواجهه با همسایگان جنوبی به دانشگاه‌های مرکز و دستگاه دیپلماسی دولت سپرده شد.

دانشگاه هرمزگان در ۱۳۷۱ با چند رشته فنی و مهندسی و دبیریِ دبیرستان‌ها در شهر بندرعباس تأسیس شد. رشته‌های فنی باید در خدمت بهبود زیرساخت‌های فنی و علمی و آموزشی مورد نیاز صنایع نفت و گاز و شیلات باشند و رشته‌های دبیری به تأمین خدمات اجتماعی نیروی کار صنایع و جمعیت بومی محروم از زیرساخت آموزش عمومی کمک کنند. این برنامه آموزشی اهداف دولت وقت را در توسعه دانشگاه‌ها برآورده می‌کرد. دانشگاه هرمزگان در توسعه تدریجی همان ساختار را حفظ کرد و امروزه شامل دانشکده‌های فنی و مهندسی، علوم پايه، علوم و فنون دريايی، كشاورزی و منابع طبيعی، مهندسی شیمی و نفت، علوم انسانی، مدیریت، اقتصاد، و حسابداری است.

این دانشگاه دو پردیس در جزیره قشم و میناب و سه پژوهشكده به نام‌های پژوهشکده مطالعات و تحقيقات هرمز، پژوهشکده مطالعات مکران، پژوهشکده منطقه‌­ای جنگل‌های حرا دارد. اطلاعات مندرج در سایت دانشگاه حکایت از انتشار هفت فصلنامه در حوزه‌های متنوع می‌کند که دو فصلنامه آن به زبان انگلیسی هستند که مخاطبان آن برای ما روشن نیست. در این میان، دو فصلنامه بوم‌شناسی آبزیان و فرسایش محیطی حاوی مطالب مرتبط با مسائل زیست‌محیطی منطقه‌ است و در چهار سال اخیر مستمر منتشر شده‌اند. یک فصلنامه ادبی هم در میان آنها هست که نسبتاَ منظم منتشر شده‌ اما فصلنامه مشارکت و توسعه اجتماعی فقط طی سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۷ منتشر شده و به‌ندرت حاوی مطلبی درباره شهرهای استان هرمزگان است که نشانه فقر مطالعات اجتماعی محلی در این منطقه است.

قابل ذکر است که بندرعباس محل استقرار قدیمی‌ترین پژوهشکده منطقه، مرکز تحقیقاتی شیلاتی دریای عمان، است که در ۱۳۶۱ با هدف تحقیق بر روی گونه‌های آبزیان دریایی در این شهر برپا شد و با توسعه فعالیت‌ها و امکاناتش، در ۱۳۸۱ با مجوز وزارت علوم به پژوهشکده اکولوژی خلیج فارس و دریای عمان ارتقاء یافت. این پژوهشکده که خود را مهم‌ترین پژوهشگاه علوم دریایی ایران معرفی می‌کند بر تحقیقات مرتبط با تامین شرایط «تولید پایدار آبزیان» متمرکز است.

دانشگاه خلیج فارس بوشهر در ۱۳۷۱ با دو رشته مهندسی عمران و مهندسی مکانیک در این شهر تأسیس شد و مشابه دانشگاه هرمزگان برنامه‌ای برای مطالعات منطقه‌ای نداشت. بعدتر، پژوهشکده‌‌ای به همین نام در این دانشگاه برپا شد که در این سال‌ها علاوه بر پژوهش‌های کاربردی، بنیادی، زیست‌فناوری، و زیست‌محیطی در رشته تاریخ هم پژوهش می‌کند. همچنین، تحقیقاتی در حوزه توسعه پایدار و برنامه‌ریزی شهری در کارنامه دارد. در این دوره، علاوه بر دو دانشگاه فوق، یکی از اولین شعبه‌های بنیاد ایران‌شناسی در بوشهر تأسیس شد. این بنیاد که در ۱۳۷۶ به‌دست حسن حبیبی، از تدوین‌کنندگان سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی در دولت اصلاحات، زیر نظر ریاست جمهوری برپا شد هدفش «بزرگداشت مفاخر فرهنگی ایران» و افزایش سطح آگاهی «از پیشینه تاریخی، تمدن و فرهنگ ایران» و «تحکیم ارکان هویت ملی» اعلام شده است. استقرار سریع شعبه بوشهرِ این بنیاد نشانه توجه دولت به افزایش فعالیت فرهنگی ایرانشناسانه در منطقه ساحلی و تکیه بر این منابع در مراودات با کشورهای عربی خلیج فارس بوده است. شعبه بوشهر در پژوهش‌های فرهنگی و گردآوری دانش بومی و محلی جنوب ایران فعال است اما نقش آن در تدارک مطلب برای فصلنامه خلیج ‌فارس که بنیاد از ۱۳۹۳ منتشر کرده و تا ۱۴۰۰به شکل پیاپی و بعد نامنظم ادامه یافته برای ما ناروشن است.

مطالعات تاریخی خلیج فارس از منظر سیاست هویت و سرزمین

از دهه هشتاد گرایشی به مطالعه هویت‌ ایرانی خلیج و سوابق نامگذاری آن در اسناد تاریخی شکل گرفت که هدف آن بیش از همه معطوف به یادآوری تاریخ و قدرت دیرینه ایران در منطقه و خنثی کردن روایت برتری‌جویانه کشورهای عربی در این خصوص است. علاوه بر محققان دانشگاهی رشته تاریخ، محققان و سیاستگذاران دولتی در حوزه دیپلماسی و نظامی هم به این تحقیقات پرداخته‌اند و برگزاری جشنواره‌ها و کنفرانس‌های متعدد درباره خلیج فارس را باید مرهون همکاری گسترده این نهادها با گروه‌ها و محققان تاریخ در دانشگاه‌ها دانست.

گروه تاریخ دانشگاه تهران مهمترین گروه دانشگاهی فعال در این زمینه است. این گروه که از ‌زمان تبدیل آن به رشته‌ای مستقل در دانشگاه (۱۳۴۲) در تأسیس مراکز ایران‌شناسی بیروت و کشورهای دیگر نقش داشته، در راه‌اندازی مطالعات خلیج فارس از منظر سیاست هویت و سرزمین نیز پیشتاز بوده است. اساتید این گروه در سال ۱۳۸۳، که دولت قصد داشت روزی را به نام خلیج ‌فارس در تقویم سیاسی ایران نامگذاری کند، روز شکست پرتغالی‌ها در جزیره هرمز در دوره صفویه را برای نامگذاری پیشنهاد کرد. این گروه در ۱۳۸۸، که دولت بیش از گذشته متقاضی دانشی میراث‌گرا و ناسیونالیستی درباره منطقه بود، گرایش «مطالعات خلیج فارس» را در مقطع کارشناسی ارشد برپا کرد. دروس اصلی این رشته از جمله شامل جغرافیای قومی مردمان خلیج فارس، تاریخ تحولات اقتصادی خلیج فارس با تکیه بر نفت، و ظهور قدرت‌های جهانی در خلیج فارس می‌شود که هنوز هم جایگاه مهمی در آموزش و پژوهش تاریخی در این حوزه دارد. اساتید این گروه در دو دهه گذشته در تدارک همایش‌های مربوط به خلیج فارس نقش مهمی ایفا کرده‌اند. کتاب تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس (وثوقی، ۱۳۸۰) و کتاب وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی (فریدی مجید و دیگران، ۱۳۸۶) به قلم اعضای برجسته این گروه منبع مهم تدریس و پژوهش در این زمینه بوده است.

همانطور که اشاره شد، دانشگاه بوشهر هم در دهه هشتاد و مقارن با اوج گیری دعاوی مالکیت بر جزایر ایرانی و تغییر نام خلیج گروه تاریخ خود را گسترش داد و از ۱۳۸۵در مقطع کارشناسی ارشد به پذیرش دانشجو اقدام کرد. این دانشگاه از ۱۳۸۸ به طور مشخص گرایش مطالعات خلیج فارس را از منظر تاریخ راه‌اندازی کرده که تاکنون پایان‌نامه‌ها و مقالات زیادی تولید کرده است. کتاب‌های کشتی‌رانی کارون (سعیدی‌نیا، ۱۳۹۷) و تاریخ اقتصادی و سیاسی خلیج فارس در عصر افشاریه و زندیه (اسدپور، ۱۴۰۲) به قلم اعضای هیئت علمی این رشته تدوین شده و تحولات سیاسی و تجاری منطقه را در تاریخ میانه بررسی می‌کند. کتاب مکتب بوشهر (اسدپور، ۱۴۰۳) نیز به فرهنگ شهری این منطقه می‌پردازد و الگوهای مدارا و رواداری را در میان مردمان بوشهر با نگاه به ادبیات داستانی به تصویر کشد. کتاب خلیج فارس، بسترهای تاریخی، مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (الهیاری و سعیدی‌نیا، ۱۴۰۴) نیز محصول همکاری استادان این دانشگاه در برگزاری نخستین همایش بین‌المللی تاریخ، فرهنگ، و تمدن خلیج فارس و بر اساس مقالات ارائه‌شده در این همایش منتشر شده است.

مطالعات خلیج فارس با رویکرد سیاست بین‌الملل و سیاست منطقه‌ای

دانشگاه شیراز به عنوان نزدیک‌ترین «دانشگاه برتر» به سواحل خلیج فارس و مکران، در سال‌های اخیر تلاش کرده به قطب مطالعات خلیج فارس و سواحل مکران بدل شود. به این منظور، در سال ۱۳۹۱ مرکز مطالعات راهبردی خلیج فارس را تأسیس کرد که بعدتر مطالعات حوزۀ سواحل مکران نیز به آن اضافه شد. این مرکز که با دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه پیوند دارد، برخلاف مطالعات تاریخی از منظر سیاست هویت که گروه تاریخ دانشگاه تهران در دهه هشتاد در آن پیشتاز بود، بیشتر بر مسائل سیاست روز منطقه و سیاست بین‌الملل مرتبط با خلیج فارس متمرکز است. این مرکز ۱۱ گروه مطالعاتی دارد که عناوین مهم مطالعاتی را دربردارند اما در این فرصت اطلاع چندانی از پژوهش‌های آنها نیافتیم. این گروه‌ها عبارتند از: مطالعات راهبردی و امنیت، مطالعات امنیت و دیپلماسی انرژی، مطالعات توسعه سواحل مکران، مطالعات اقتصاد سیاسی، مطالعات جامعه‌شناسی سیاسی، مطالعات میان‌رشته‌ای، مطالعات فرهنگی و اجتماعی، مطالعات اندیشه سیاسی، مطالعات محیط زیست و منابع طبیعی، مطالعات فناوری اطلاعات و ارتباطات، و مطالعات حقوق بین‌الملل.

مراوده این مرکز با برخی از دانشگاه‌های آسیا و اروپا، دعوت از اساتید ایرانی مقیم کشورهای دیگر برای سخنرانی، و برگزاری نشست‌های تخصصی درباره سیاست کشورهای عربی منطقه و قدرت‌های بزرگ، از جمله چین و ترکیه، درباره خلیج فارس در زمره فعالیت‌های شاخص آن است. این فعالیت‌ها را باید نوعی نوسازی و معاصرسازی برنامه مطالعات خلیج فارس در دانشگاه تلقی کرد که ابتکار آن شاید مدیون ارتباطات گسترده‌تر این مرکز و دانشگاه شیراز با استان‌های ساحلی و کشورهای جنوب خلیج فارس باشد. سایت این مرکز هم با اذعان به پیشرفت مطالعات خلیج فارس در کشورهای عربی خواهان فراتر رفتن از مطالعات پیش‌پاافتاده‌ در این زمینه در ایران است. این مرکز فصلنامه علمی-دانشگاهی مکران و خلیج فارس را منتشر می کند که نیاز به بررسی جداگانه دارد.

تأکید بر دانشگاه‌های جنوب کشور یا برنامه‌های مطالعات خلیج‌ فارس به معنای فقدان تحقیقات مرتبط در سایر دانشگاه‌ها نیست. از جمله آنها باید به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی وابسته به وزارت علوم در تهران اشاره کنیم که گرچه مرکز یا گروه تحقیقی مستقلی درباره خلیج فارس ندارد، در همایش‌ها و فصلنامه‌های خود مقالاتی را درباره میراث تمدنی خلیج فارس و هویت ملی (حق‌پرست و محمدی، ۱۴۰۲) ، پیوندهای فرهنگی با شرق آسیا در آئین زار (بحرانی‌پور و زارعی، ۱۴۰۲)، و بررسی خاستگاه‌های مهاجرت در کرانه‌های شمالی این خلیج (سعیدی‌نیا و آب‌یاری، ۱۴۰۱) منتشر کرده است.

علاوه بر مراکز دانشگاهی که به پژوهش در حوزه مطالعات خلیج فارس می‌پردازند، اتاق‌های فکر دولتی و خصوصی هم در این حوزه فعال هستند. آنها گاه کانال‌های تلگرامی پرمخاطب با تمرکز بر مباحث علمی، فناوری، و اقتصادی را هدایت می‌کنند و برخی در زمره مؤسسات «غیردولتی» دانش‌بنیانِ همسو با دولت‌اند. برخی از آنها نام مطالعات خلیج فارس را یدک می‌کشند و حضور بین‌المللی پررنگی دارند و برخی دیگر، علاوه بر پژوهش‌های اقتصادی بر برندسازی از خلیج فارس و دیپلماسی اقتصادی و سیاسی در اوراسیا متمرکزند. برای نمونه، مؤسسه مطالعات خلیج فارس یکی از همین موارد است که در اواخر دهه ۹۰ با همکاری وزارت صنعت، معدن، و تجارت تأسیس شد و هدفش گسترش فعالیت اقتصادی در منطقه است. پژوهش‌های ایرانی دریای پارس و مرکز مطالعات خلیج فارس نمونه‌های دیگری هستند که به کمک اساتید سابق دانشگاه یا اعضای سابق وزارت امور خارجه راه‌اندازی شده یا حمایت می‌شوند و در حوزه تاریخ منطقه یا علیه رواج نام‌های دیگر (مجعول) برای خلیج ‌فارس در اطلس‌های جغرافیایی بین‌المللی فعالند.

همایش دوسالانه‌ خلیج فارس و رویدادهای مربوط

سمینارها و نشست‌های مرتبط با خلیج فارس معمولاً در مناسبت‌ها و بزرگداشت‌هایی مثل روز ملی خلیج فارس (۱۰ اردیبهشت)، سالگرد ۵۰ سالگی حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه، و بزرگداشت اساتید حوزه مطالعات خلیج فارس برگزار می شود. «همایش‌ دوسالانه‌ بین‌المللی خلیج فارس» مهمترین و بزرگترین رویداد علمی این حوزه است، که از سال ۱۳۸۷ تا ۱۴۰۴برگزار شده، و چون به ابتکار گروه تاریخ دانشگاه تهران برگزار می‌شود عمدتاً نمادی است برای سیاست و برنامه دوم مطالعاتی خلیج، یعنی تاریخ ایرانی خلیج و پاسخگویی به دعاوی سرزمینی. این دانشگاه در برگزاری این همایش از همکاری و میزبانی نهادهای دیگر مثل خانه اندیشمندان علوم انسانی، اندیشکده دیپلماسی ملل، انجمن مطالعات فرهنگی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، و نظایر اینها برخوردار بوده است.

مقالات ارائه‌شده در ۵ همایشی که این گروه تاکنون برگزار کرده در قالب کتاب‌ها منتشر شده‌اند‌. در مقدمه کتاب وثوقی (۱۴۰۳) خلیج فارس؛ فرهنگ و تمدن، که شامل مقاله‌های اولین همایش در سال ۱۳۸۷است، می‌خوانیم که این کتاب «نگاهی به جنبه‌های مختلف تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی، و سیاسی خلیج فارس در قرون متمادی است که پرتوی از آگاهی بر این گذشتۀ دیرپا می‌افکند». این بازخوانی گذشته، همانطور که مقدمه کتاب نشان می‌دهد، تأکید چندباره بر هویت پارسی خلیج‌ فارس و واکنش به دعاوی سرزمینی کشورهای همسایه است: «این پهنۀ آبی نیلگون و کرانه‌ها و پس‌کرانه‌های آن، از دیرباز خاستگاه بخش مهمی از فرهنگ و تمدن ایرانی بوده و امروز نیز، به‌رغم هجمه‌ها و تحریف‌هایی که عمدتاً از سوی همسایگان جنوبی و با هدف سلب و جعل هویت تاریخی و تمدنی آن انجام می‌شود، همچنان گنجی نهفته و میراثی عظیم را در خود جای داده است».

بررسی متون همایش‌های بعدی حاکی از ورود موضوعات متنوع‌تر به مجموعه مقالات آنها است، ازجمله در کتاب مربوط به همایش چهارم (احمدی و دیگران، ۱۳۹۷) مقالات برنامه‌ریزی شهری، آیین‌های بومی خلیج فارس، و سیاست بین‌الملل هم به‌چشم می‌آیند. چکیده‌ مقالات همایش پنجم (احمدی و دیگران، ۱۴۰۴) حاکی از حضور ایرانشناسان خارجی در همایش است. این همایش که اساتیدی از دانشگاه‌های پکن، اتریش، فرانکفورت، توکیو، و سلطان قابوس عمان در کمیته علمی آن عضویت داشتند بر فرهنگ و فنون دریایی تأکید دارد و در مقالات تاریخی آن مقالاتی دیده می‌شود که با استفاده از اسناد آرشیوی روسیه و رسانه‌های کشورهای عربی و دیگر کشورها نوشته شده است.

این نوع همکاری بین المللی در همایشی که گروه تاریخ دانشگاه خلیج فارس بوشهر تحت عنوان «نخستین همایش بین‌المللی تاریخ، فرهنگ، و تمدن خلیج فارس» در سال ۱۴۰۰با حمایت بنیاد ایران‌شناسی، سازمان اسناد کتابخانه ملی، و سازمان بنادر و دریانوردی استان بوشهر و دیگران تدارک کرد هم دیده می‌شود. آنطور که نوشته شده، آنها ۵۰ مقاله را از میان ۱۱۰ مقاله فارسی، ۱۷ مقاله عربی، و ۳ مقاله انگلیسی پذیرفته‌شده در همایش انتخاب کرده و در کتابی با عنوان خلیج فارس؛ بسترهای تاریخی مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (الهیاری و سعیدی‌نیا، ۱۴۰۲) منتشر کره‌اند. گرچه مقالات این مجموعه عموماً شامل همان نوع بازخوانی مناسبات اقتصادی و فرهنگی و سیاسی خلیج فارس در دوره‌های تاریخی هخامنشی، صفویه، قاجار، و پهلوی است، مقالاتی خارج از این چارچوب هم در میان آنها به چشم می‌خورد، از جمله مقالاتی با این عناوین: «تأثیرات حضور بردگان افریقایی بر فرهنگ خلیج فارس در قرن نوزدهم»، «فرهنگ روزنامه‌نگاری در نواحی جنوبی خلیج فارس»، «گذری بر تعاملات دوسویه دولت و ملت»، و «مطالعه وضعیت دیپلماسی عمومی ایران در حوزه خلیج فارس» که حاوی نگاهی انتقادی به غفلت دولت از تحولات خلیج فارس است.

جمع‌بندی

مرور برنامه‌ها و سیاست‌های پژوهش دانشگاهی در مطالعات خلیج فارس در ایران و رویدادهای مهم آنها از آغاز دهه هفتاد به این‌سو نشان می‌دهد که عوامل زیادی به سیاست‌های تولید دانش در این حوزه مطالعاتی شکل داده‌اند. از این میان، واکنش به مخاطرات نظامی و دعاوی سرزمینی دیگران در رشد و گسترش برنامه مطالعات تاریخی با گرایش تولید دانشی ملی‌گرایانه برای حفاظت از مرزها نقش کلیدی ایفا کرده، هرچند نیازهای اقتصاد نفتی و استخراجی حرف اول را در برپایی دانشگاه‌های استانی در دهه اول زده است. دولت «سازندگی» با تأکید بر نقش نفت و منطقه خلیج فارس در احیای اقتصاد پساجنگ ایران کوشید با برقراری روابط دیپلماتیک چهره جنگ‌زده خلیج فارس را تغییر دهد و دولت اصلاحات هم در واکنش به سیاست‌ دعاوی سرزمینی، فعالیت فرهنگی بنیاد ایران‌شناسی را در منطقه تقویت کرد. با همهٔ این‌ها، پروژه بازخوانی تاریخ برای اثبات میراث ایرانی خلیج، هرچند با تغییراتی، بسته به سیاست دولت وقت، تفاوت اندیشه در میان دانشگاهیان، یا مشارکت محققان غیرایرانی سایه سنگین خود را همچنان بر مطالعات خلیج فارس حفظ کرده است.

گرایش مطالعات سیاست بین‌الملل و سیاست منطقه‌ای به شکل جامع‌تر آن تنها در سال‌های اخیر و به ابتکار دانشگاه شیراز و برخی انجمن‌ها و محققان تهران مطرح شده و در آموزش و پژوهش و برگزاری همایش‌ها اثرات آن دیده می‌شود. در این میان جای برنامه مطالعات انتقادی در حوزه اجتماعی به‌کلی خالی است. آنچه در همه این روایت‌ها کم‌وبیش مغفول بوده پژوهش درباره جوامع این منطقه و تحولات گسترده آنها در روند سرمایه‌گذاری‌های عظیم نفتی، امنیتی‌سازی، و رقابت‌های دستگاه‌های دولتی برای سهم‌گیری از این خوان گسترده است.

منابع

احمدی، فرج الله و دیگران. ۱۴۰۴. «چکیده‌ مقالات پنجمین همایش بین‌المللی خلیج فارس؛ تاریخ فرهنگ و تمدن، با تأکید بر فرهنگ و فنون دریانوردی»، ۱۴۰۴. نگارستان اندیشه و دانشگاه تهران

الهیاری، حسن و حبیب‌اله سعیدی‌نیا. ۱۴۰۲. خلیج فارس، بسترهای تاریخی، مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی. تهران: انتشارات سنگلج.

اسدپور، حمید. ۱۴۰۳. مکتب بوشهر. تهران: میراث ماندگار

سعیدی‌نیا، حبیب‌اله. ۱۳۹۷. کشتی‌رانی کارون. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

اسدپور، حمید. ۱۴۰۲. تاریخ اقتصادی و سیاسی خلیج فارس در عصر افشاریه و زندیه. تهران: انتشارات نگارستان اندیشه

حق پرست، گالیا و مجتبی محمدی. ۱۴۰۲. «جایگاه میراث فرهنگی و تمدنی خلیج فارس در تقویت هویت ملی ایرانی». مجموعه مقالات همایش میراث باستان‌شناختی و بازخوانی هویت ملی ایرانی: از نگاه غربی، از نگاه ایرانی. به کوشش نصرالله زاده سیروس. و ایرانمنش شاهین.، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی

وثوقی، محمدباقر. ۱۳۸۰. تاریخ مهاجرت اقوام در خلیج فارس. شیراز: دانش نامه فارس

فریدی مجید، فاطمه و دیگران. ۱۳۸۶. وصف خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی. تهران: بنیاد ایران‌شناسی

سعیدی‌نیا، حبیب‌اله و آب‌یاری. ۱۴۰۱. «بررسی خاستگاه و مهاجرت طایفه خنسیر در کرانه‌های شمالی خلیج فارس». دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران ۱۱(۱). https://doi.org/10.30465/sehs.2022.39402.1776

احمدی، فرج‌الهه و دیگران. ۱۳۹۷. مجموعه مقالات چهارمین همایش دوسالانه بین المللی خلیج فارس: تاریخ، فرهنگ و تمدن. تهران: نگارستان اندیشه

بحرانی‌پور، علی و زهرا زارعی. ۱۴۰۲. «نقش پیوندهای تجاری و فرهنگی شرق آفریقا و خلیج فارس در آیین زار». تحقیقات اقتصادی ایران ۱۲(۲). 10.30465/sehs.2023.43722.1871

پایگاه اطلاع رسانی حوزه “همایش خلیج فارس و غرور ملی ایرانیان.” Accessed November 20, 2025

IBNA. “خلیج فارس؛ نقطه عطف مهمی در تاریخ ایران است / خلیج ایرانی در نقشه‌ها.” IBNA News, accessed November 20, 2025

Iranology Institute. Iranology Institute Main Site. Accessed November 20, 2025. https://www.iranology.ir

Iranology Institute. Persian Gulf Studies. Accessed November 20, 2025. https://persiangulf.iranology.ir

Persian Gulf University. About. Accessed November 20, 2025. https://pgri.pgu.ac.ir/about

Persian Gulf University. History Department, Humanities. Accessed November 20, 2025. https://hum.pgu.ac.ir/history-department

Persian Gulf University. اخبار [News]. Accessed November 20, 2025. https://pgu.ac.ir/fa/news/2679

University of Tehran, Department of Literature. History of Language and Literature. Accessed November 20, 2025. https://literature.ut.ac.ir/history-lan

University of Tehran, Department of Literature. “گروه تاریخ دروس کارشناسی ارشد” [Group of History Courses for MA]. Accessed November 20, 2025

Persian Gulf Studies, Iranology Institute. Accessed November 20, 2025. https://persiangulf.iranology.ir/file/95_54_full.pdf

“96_55_kh.pdf.” Persian Gulf Studies, Iranology Institute. Accessed November 20, 2025. https://persiangulf.iranology.ir/file/96_55_kh.pdf

Hormozgan University. Home. Accessed November 20, 2025. https://hormozgan.ac.ir/home/index/1/1/

PGOs ERI. Portal. Accessed November 20, 2025. http://www.pgoseri.ac.ir/portal.aspx

IFSRI / PGOs. Default Page. Accessed November 20, 2025. http://pgoseri.ifsri.ir/default.aspx

دانشگاه خلیج فارس “درباره ما” [About Us]. Accessed November 20, 2025