تازه‌های کتاب*

درهم‌تنیدگی جنگ و تجارت: کشتیرانی و سرمایه‌داری در شبه‌جزیرهٔ عرب
لاله خلیلی
انتشارات ورسـو، ۲۰۲۱در جهان شبکه‌ایِ امروز، واقعیت‌هایی که بر جابه‌جایی بین‌المللی کالا حاکم‌اند به‌راحتی از نظر پنهان می‌مانند. با این حال، حمل‌ونقل دریایی همچنان شالودهٔ تجارت است. کاروان‌های دریایی بی‌وقفه اقیانوس‌ها را درمی‌نوردند و گاز، نفت، سنگ معدن—و در واقع هر نوع کالای مصرفی و سرمایه‌ای—را حمل می‌کنند. این جابه‌جایی‌ها، که عملاً نامرئی‌اند، نشان می‌دهند که کنترل دریاها در عصری که هیچ کشوری نمی‌تواند تنها با محصولات داخلی خود دوام بیاورد، حیاتی است. لاله خلیلی، استاد دانشگاه و نویسنده، برای بررسی جهان پنهان و گاه خطرناک تجارت دریایی، بر عرشهٔ کشتی‌های غول‌آسای کانتینربر در مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند سفر کرد. آنچه او کشف کرد به‌طرزی غریب نگران‌کننده بود: دریانوردانی که به‌شدت استثمار می‌شوند، تنهایی را تاب می‌آورند و برای به گردش درآمدن چرخ‌های تجارت، خطر آسیب‌دیدگی را به جان می‌خرند. در بنادر شبه‌جزیرهٔ عربستان—مکان‌های ممنوعه‌ای که با سیم‌های خاردار و بزرگراه‌هایی که مثل خندق‌ محصور می‌کنند—کارگران بندر، همچون نسل‌های پیش از خود، هنوز برای مزایا و حقوق سیاسی می‌جنگند. فاجعه‌های زیست‌محیطی با شدت و بسامدی فزاینده تهدید می‌کنند. درکشورهای متکی بر تجارتِ نفت‌ درخاورمیانه، تاریخ استعمار بریتانیا، امپریالیسم مدرن ایالات متحده و خودکامگی‌های محلی درهم می‌آمیزند تا شرایط کنونی دریانوردان را وخیم‌تر کنند.، درحالی‌که دزدی دریایی در نزدیکی شاخ آفریقا همچنان ادامه دارد. خلیلی با سفر و پژوهش حین عبور از مسیر‌های تجارت دریایی و بازدید از بنادر بزرگ خاورمیانه، کتابی پدید آورده است که رگ و ریشه حیات پرتنش سرمایهٔ مدرن را آشکار می‌کند—شبکه‌ای مادی که بدون آن هیچ‌یک از شبکه‌ها و نظام‌های انتزاعی‌تر  عمل نمی‌کنند.

منبع: ناشر. این کتاب با ترجمهٔ مهرداد شهابی و میرمحمود نبوی توسط انتشارات اختران به چاپ رسیده است.

آیا مهارت ما را انسان می‌کند؟ کارگران مهاجر در قطر و فراتر در قرن بیست‌ویکم
ناتاشا اسکندر
انتشارات دانشگاه پرینستون، ۲۰۲۱

این کتاب نگاهی عمیق به کارگران مهاجر در قطر و نقش مفهوم «مهارت» در زبانِ کنترل و قدرت مبتنی بر آن می‌اندازد. مفهوم «مهارت»—به‌ویژه در تمایز نیروی کار «ماهر» و «غیرماهر»—معمولاً به‌عنوان سنجه‌ای از توانایی و آموزش تعریف می‌شود؛ اما این کتاب نشان می‌دهد که تمایزهای مهارتی در عمل برای محدود کردن آزادی، کاهش دامنه حقوق سیاسی، و حتی سلب حق تخیل و ابراز علاقه به‌کار می‌روند. ناتاشا اسکندر خوانندگان را به صنعت ساخت‌وسازِ پررونق قطر در آستانهٔ جام جهانی ۲۰۲۲ می‌برد و با پژوهشی کم‌سابقه درباره تجربه‌های زیستهٔ کارگران مهاجر نشان می‌دهد که مهارت به‌مثابه ابزار تمایز اجتماعی از چنان قدرتی برخوردار شده که همهٔ جنبه‌های زندگی اجتماعی و اقتصادی بر أساس آن ساختاربندی می‌شود. او با دسترسی منحصربفردش به کارگاه‌های ساختمانی در دوحه، و با پژوهش‌ عمیق و مصاحبه‌های کیفی، چگونگی جذب، آموزش و به‌کار گرفتن مهاجران را بررسی می‌کند. کسانی که با وجود کسب مهارت‌های فنی پیشرفته، غالباً کارگر «غیرماهر» توصیف می‌شوند و با برچسب‌هایی چون «غیربهره‌ور»، «بی‌کیفیت» یا صرفاً «نیروی بدنی» تحقیر می‌گردند. او نشان می‌دهد که دسته‌بندی‌های مهارتی کیفیت «انسان‌بودگی» را تعیین می‌کنند و سلسله‌مراتبی می‌سازند که نه تنها شرایط کار و جذب نیروی کار را شکل می‌دهند بلکه درسیاست‌های مهاجرتی، طراحی فضاهای شهری و دسترسی به صنایع جهانی موثرند.

نویسنده تمایزهای مهارتی را درنحوه پاسخ‌های صاحبان صنایع به گرمایش جهانی موثر می‌یابد؛ زیرا کارفرمایان می‌توانند مهاجرانی را که از مناطق آسیب‌دیده از تغییرات اقلیمی با دستمزدهای پایین‌تر جذب کرده‌اند در معرض گرمای شدید قطر قرار دهند. او  درباره همبستگی‌های تاکتیکی و شیوه‌های خلاقانه‌ای می‌اندیشد که می‌توانند سیاست‌های غیرانسانی‌ مبتنی بر مهارت را از هم بگسلد. این کتاب با بررسی عواملی که نابرابری را توجیه و تشدید می‌کنند حاوی نتایجی برای احقاق حقوق مهاجران و تغییر شرایط کار کارگران مهاجر در سراسر جهان است.
منبع: ناشر

کویت دگرگون‌شده: تاریخ نفت و زندگی شهری
فرح ال‌نقیب
انتشارات دانشگاه استنفورد، ۲۰۱۶

داستان تحول شهر کویت در میانهٔ قرن بیستم، نخستین شهر خلیجی که تجربهٔ شهری‌شدن بر پایهٔ نفت را پشت سر گذاشت، داستانی منطقه‌ای و آشناست: شهری کوچک با خانه‌های حیاط‌دار خشتی و جمعیتی که پیاده شهر را طی می‌کنند، به شهری مدرن با ساختمان‌های مرمری، حومه‌های گسترده و بزرگراه‌های وسیع بدل شد. فرح ال‌نقیب در کویت دگرگون‌شده، گذشته و حال شهر را به یکدیگر پیوند می‌دهد، و سکونتگاه اولیهٔ آنرا در ۱۷۱۶ از طریق کشف نفت به قرن بیست‌ویکم وصل می‌کند. او روابط میان چشم‌انداز شهری، الگوها و شیوه‌های زندگی روزمره، و رفتارها و مناسبات اجتماعی کویت را بررسی می‌کند. تاریخ پدیدآمده نشان می‌دهد که چگونه دهه‌ها برنامه‌ریزی شهری، حومه‌نشینی و خصوصی‌سازی، جامعه‌ای باز و پرتسامح را از میان برده و انزوای اجتماعی، بیگانه‌هراسی و تفرقه‌ای را به‌وجود آورده که امروزه روابط اجتماعی کویتی‌ها را شکل می‌دهد. این کتاب خواهان بازسازی آن شهری است که برنامه‌ریزی مدرن از میان برده است. اما این خواست صرفاً نوستالژی برای چشم‌انداز شهری، سبک زندگی یا جامعه‌ از دست رفته نیست؛ بلکه مطالبه «حق بر شهر» است —حق تمام ساکنان برای شکل دادن و استفاده از فضاهای شهری خود به‌گونه‌ای که نیازها و خواسته‌هایشان را برآورده کند.

منبع: ناشر

فراتر از استثنا: تفسیرهای نو از شبه‌جزیرهٔ عربستان
احمد کنعا، آملی لو رنار و نهه وورا
انتشارات دانشگاه کرنل، ۲۰۲۰

در طول نزدیک به دو دهه پژوهش میدانی در شبه‌جزیرهٔ عربستان، احمد کنعا، آملی لو رنار و نهه وورا به‌طور مداوم با گفتمان‌هایی مواجه شده‌اند که این منطقه و مردم، نظام‌های سیاسی و شیوه‌های فرهنگی غالب آن را به‌عنوان پدیده‌هایی غیرعادی و استثنایی نشان می‌دهند. این مواجهه‌های مکرر نقطهٔ شروع این کتاب شد؛ تأملی دربارهٔ انجام پژوهش میدانی در «میدانی» که با چنین بازنمایی‌هایی مشخص می‌شود. نویسندگان موضوع بازنمایی‌های استثنایی ازٔ شبه‌جزیرهٔ عربستان را مورد تحلیل و نقد قرار داده و نشان می‌دهند که استثناگرایی چه کارکردی دارد، چگونه توسط گروه‌های مختلف به‌کار گرفته می‌‌شود و چگونه روابط قدرت را در جوامع مورد مطالعه شکل می‌دهد. تحلیل آنها از استثناگرایی ابزارهایی بدست می‌دهد تا مفاهیم رایجی‌ که به روایت‌ها و چارچوب‌های تحلیلی در پژوهش میدانی دربارهٔ شبه‌جزیرهٔ عربستان شکل داده‌اند باز اندیشی شوند. آنها این پرسش مهم را مطرح می‌کنند که مطالعهٔ خاورمیانه، یا جوامع پسااستعماری و سرمایه‌داری جهانی در دیگر نقاط جهان به طور کلی، چه شکلی داشت اگر شبه‌جزیرهٔ عربستان به جای آنکه درحاشیه‌ یا استثنایی بر روندهای اجتماعی‌-تاریخی و پراتیک بازنمایی آنها تلقی شود در مرکز آن قرار داشت؟ آنها نشان می‌دهند که گفتمان‌های رایج استثناگرا در مطالعات شبه‌جزیرهٔ عربستان ریشه در گفتمان‌های استعماری دارند که همچنان در انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی به‌طور کلی فعال‌اند، و پیشنهاد می‌کنند که با زدودن حالت استثنایی این منطقه در رشته‌های خود، می‌توان فرصت‌هایی برای تولید دانش غیراستعماری فراهم کرد.

منبع: ناشر

تعلق‌خاطر در هر دو ساحل: تحرک، مهاجرت و مرزبندی خلیج فارس
لیندسی آر. استفنسون
انتشارات دانشگاه استنفورد، ۲۰۲۶

مردمان پیرامون سواحل خلیج فارس در طول بیشتر تاریخ خود از نظر اجتماعی بهم پیوسته و از نظر اقتصادی به یکدیگر وابسته بودند. اما قرن بیستم با پروژه‌های ملت‌سازی، دخالت امپریالیستی بریتانیا و مقررات مرزی آن، چالش‌هایی جدی برای تحرک روزمره در این دنیای بهم‌پیوسته دریایی به وجود آورد. به این ترتیب، کسانی که مدام در این آب در رفت و آمد بودند به کانون اصلی‌ مقررات مرزبندی، و خلق تمایزات تازه به طورکلی، بدل شدند و حرکت آن‌ها محدود و تنظیم شد. کتاب تعلق‌خاطر در هر دو ساحل راوی تلاش‌های مردم برای حفظ آزادی حرکت خود بین سواحل ایران و سواحل عربی خلیج فارس است، در زمانه‌ای که تحرک نامحدود و معمول در زندگی روزمره قرن نوزدهمی آنها به تدریج در قرن بیستم تحت نظارت و کنترل درمی‌آمد. استفنسون با بهره‌گیری از منابع گستردهٔ عربی، فارسی و انگلیسی نشان می‌دهد که چگونه مقامات دولتی مفهوم «وابستگی سرزمینی» را در تقابل با حرکت ایرانیان—که در عرصهٔ خلیج فارس مرئی‌ترین «گروه» دررفت و آمد بودند—بازتعریف کردند. او با انعکاس صدای مهاجران از خلال اسناد، نحوه مقابله ایرانیان با الزام تازه به «وابستگی به یک مکان واحد» را روایت می‌کند و نشان می‌دهد آنها چه تکنیک‌هایی برای حفظ ارتباط خود با هر دو ساحل به کار می‌گرفتند. این کتاب با ردیابی حرکت ایرانیان در خلیج فارس و پیرامون آن و بررسی تاثیرات تکنولوژی‌های دولتی و جابجایی بر سیال بودن در این پهنه و درک مردم از حرکت درآن، روایت تازه‌ای از دوران مدرن خلیج بدست می‌دهد.

دولت‌های خلیج: تاریخچه‌ای مدرن
دیوید کامینز
انتشارات بلومزبری، ۲۰۱۲

اهمیت ژئوپلیتیک منطقهٔ خلیج همواره منبعی از علاقهٔ فراوان و تنش‌های شدید بوده است. در این کتاب، دیوید کامینز روایت جامعی از تاریخ سیاسی کشورهای خلیج دردوران مدرن ارائه می‌دهد و تصویری در دسترس و کامل از توسعهٔ اخیر و اهمیت استراتژیک این منطقه عرضه می‌کند. کتاب حاوی مطالعه‌ای دقیق از تاریخ منطقه است که از امپراتوری‌ها و سلسله‌های پیشامدرن آغاز کرده و بر موضوعات اقتصادی، فرهنگی، مذهبی و اجتماعی کنونی متمرکز می‌شود. روایت الگوهای پیشامدرن از قرن چهاردهم آغاز شده و تا امپراتوری‌های اسلامی مسلط بر منطقه بین قرن شانزدهم تا اوایل قرن هجدهم پیش می‌آید؛ سپس دورهٔ برتری بریتانیا را تا شکل‌گیری دولت‌های مدرن، برآمدن ملی‌گرایی عربی و انقلاب را بررسی می‌کند. در سراسر کتاب، و دربررسی مباحث اصلی آن مانند تأثیر امپراتوری عثمانی، ظهور سلسله‌های عربی، پیدایش ثروت نفت و رفاه مدرن و شکل‌گیری کشورهای خلیج به صورتی که امروز می‌شناسیم، موضوع جغرافیا، در هم تنیده با سلسله‌مراتب اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

کامینز بررسی خود را تا مداخلات اخیر آمریکا در منطقه ادامه داده و نمونه‌هایی از دخالت و نفوذ آنرا در کویت، عراق، ایران، عربستان سعودی و بحرین ارائه می‌دهد. او نفوذ رو به رشد آمریکا را در منطقه از دههٔ ۱۹۷۰ به اینسو با برتری پیشین بریتانیا مقایسه می‌کند و بارهای مالیِ ناشی از اقدامات آمریکا را در أساس به آیندهٔ این کشور به‌عنوان هژمون منطقه‌ای پیوند می‌زند. این کتاب با توجه به اهمیت و تأثیر روزافزون کشورهای خلیج و پیش‌بینی‌های بین‌المللی دربارهٔ آیندهٔ آن‌ها، منبعی ارزشمند برای فهم توسعهٔ منطقهٔ است و برای دانشجویان و پژوهشگران ضروری به شمار می‌رود.

منبع: ناشر

میان رؤیاها و اشباح: مهاجرت هندی‌ها و نفت خاورمیانه
آندریا رایت
انتشارات دانشگاه استنفورد، ۲۰۲۱

هر سال بیش از یک میلیون هندی برای کار در پروژه‌های نفتی به خلیج سفر می‌کنند؛ یکی از معدود مقاصد بین‌المللی که در آن مردانِ فاقد تحصیلات رسمی می‌توانند به اشتغال پردرآمد دست یابند. کتاب میان رؤیاها و اشباح مسیرهای این مهاجرت را دنبال می‌کند و خوانندگان را به مکان‌هایی در هند، امارات متحدهٔ عربی و کویت می‌برد—از روستاها به میدان‌های نفتی و دوباره باز می‌گرداند. آندریا رایت با درگیر کردن همهٔ کنشگران این فرایند—خودِ مهاجران، بنگاه‌های کاریابی که آنان را اعزام می‌کنند، بوروکرات‌های دولتی که خروج آن‌ها را تنظیم می‌کنند، و شرکت‌هایی که آنان را به کار می‌گیرند—مهاجرت نیروی کار را به‌مثابهٔ فرایندی اجتماعی بررسی می‌کند که سرمایه‌داری جهانی را بازآرایی می‌کند. کتاب او نشان می‌دهد که مهاجرت عمیقاً هم از رؤیاهای کارگران برای آینده و هم از اشباحی تاریخی—از جمله میراث‌های ماندگار سرمایه‌داری استعماری—متأثر است. در حالی که کارگران با موانع بوروکراتیک مهاجرت و شرایط کار در خلیج دست‌وپنجه نرم می‌کنند، خود نیز به نوبهٔ خویش بر سیاست‌های دولتی و رویه‌های شرکتی اثر می‌گذارند و آن‌ها را شکل می‌دهند. رایت با قرار دادن مهاجران در مرکز مطالعه سرمایهٔ جهانی، نه در حاشیهٔ آن، نشان می‌دهد که آنها بدن‌های منفعلِ گرفتار نیروهای انتزاعی نیستند. او از خلال تجربه‌های کارگران درکی نو از استخراج منابع، حکمرانی و کارِ جهانی دردوره معاصر به دست می‌دهد.

منبع: ناشر

دریای بدهی: حقوق و زندگی اقتصادی در اقیانوس هندِ غربی، ۱۷۸۰–۱۹۵۰
فهد احمد بی‌شارا
انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۱۷

این کتاب تاریخ‌نگاری حقوقی نوآورانه‌ای است از زندگی اقتصادی در اقیانوس هندِ غربی، که بی‌شارا طی آن دگرگونی‌های حقوق اسلامی و شیوه‌های تجارت اسلامی را هم‌زمان با ظهور سرمایه‌داری مدرن در منطقه بررسی می‌کند. این دورانی است که طی آن با گسترش فعالیت‌های بازرگانی، آمیزه‌ای از مردمان عرب، هندی، سواحیلی و بلوچ که بازرگان، مالک مزرعه، فقیه، قاضی، سرباز و دریانورد بودند سرحدات یک جهانی مشترک تازه را شکل دادند. جهان‌های درهم‌تنیدهٔ تجارت و سیاست که این کنشگران پدید آوردند، دستورزبان‌ها و نهادهای مشترکِ بازرگانی‌ای که توسعه دادند، و تحرکات فضایی و اجتماعی–اقتصادی‌ای که تجربه کردند، دست‌کم تا میانهٔ قرن بیستم تداوم یافت. این پژوهش مهم، اقیانوس هند را از عمان تا هند و شرق آفریقا در بازه‌ای زمانیِ طولانی بررسی می‌کند و تاریخ‌های تجاری، حقوقی و امپراتوری را در تحلیلی پیچیده و منسجم به هم پیوند می‌زند.

ساختاری نو برای امنیت، صلح و همکاری در خلیج فارس
سید حسین موسویان
انتشارات بلومزبری، ۲۰۲۰

تنش‌ میان ایران و همسایگان عرب آن در خلیج فارس، شامل عربستان و دیگر کشورهای شورای همکاری خلیج طی دههٔ گذشته اغلب به‌عنوان یکی از چالش‌های مهمِ صلح و امنیت جهانی توصیف شده‌ است. درنتیجه این پرسش به یکی از معماهای مهمِ روابط بین‌الملل معاصر بدل شده که آیا چشم‌اندازی برای حل‌وفصل این منازعات وجود دارد و آیا می‌توان روابط دیپلماتیک عادی و دوستانه‌ای میان این دولت‌ها متصور شد. موسویان در این کتاب استدلال می‌کند که برقراری روابط عادی و دوستانه میان ایران و عربستان سعودی ممکن است و حتی سابقهٔ تاریخی برای چنین روابطی در ایرانِ پس از انقلاب ۱۹۷۹ وجود دارد. افزون بر این، او ادعا می‌کند که اگر عادی‌سازی و روابط دوستانهٔ دیپلماتیک میان ایران و عربستان سعودی امکان‌پذیر باشد، آنگاه تصور فروکش کردن آفت‌های فرقه‌گرایی و نیز منازعات سنی–شیعه در منطقه چندان دور از ذهن نیست. این کتاب بر پایهٔ تجارب مستقیم نویسنده در مقام سفیر و گفت‌وگوها، مصاحبه‌ها و مشاهدات شخصی‌اش در موقعیت‌های رسمی طی چند دهه گذشته نگاشته شده است. موسویان می‌کوشد امکان‌های حل‌وفصل دیپلماتیکِ منازعات موجود میان ایران و عربستان سعودی را بررسی کند و نقشه‌راهی برای دستیابی به روابط دیپلماتیک پایدار ارائه دهد.

منبع: ناشر. این کتاب با ترجمه منیرالسادات میرنظامی و توسط نشر روزنه در تهران منتشر شده است.

روابط ایران و عربستان در دولت حسن روحانی
امیررضا نظری
کرج: جهان سیاست، ۱۴۰۴

روابط ایران و عربستان در دولت حسن روحانی نگاهی مستند و تحلیلی به روابط سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی، و امنیتی میان دو کشور در دهۀ اخیر ارائه می‌دهد. نویسنده که رساله دکتری خود را به صورت کتاب منتشر کرده با بررسی رخدادهای کلیدی، تصمیمات راهبردی دولت روحانی، تأثیر تحریم‌ها، و بحران‌های منطقه‌ای، و رقابت‌های ایدئولوژیک تلاش کرده ریشه‌ها، چالش‌ها، و فرصت‌های موجود را در این مناسبات به تصویر بکشد.  کتاب با ارائه اسناد، سخنرانی‌ها، و دیدگاه‌های مقامات ایرانی و عربستانی تصویری از گفت‌وگوهای دیپلماتیک، تلاش‌ها برای کاهش تنش‌ها، و موانع پیش‌ رو ارائه می‌کند و خوانندگان را با دیدگاه مقامات درباره پیچیدگی‌های سیاست خارجی ایران و تأثیرات آن را بر امنیت و ثبات خاورمیانه آشنا می‌کند.

منطقه سواحل مکران و اثر شکاف‌های اجتماعی و فرهنگی ناشی از توسعه نامتوازن
حسن حاجی‌زاده میشی‌
تهران: هورین، ۱۴۰۳

کتاب منطقه سواحل مکران و اثر شکاف‌های اجتماعی و فرهنگی ناشی از توسعه نامتوازن تالیف یکی از دانشگاهیان منطقه است که با بررسی تأثیر نابرابری‌های اجتماعی و فرهنگی ناشی از توسعهٔ نامتوازن بر روند توسعهٔ پایدار در سواحل مکران می‌کوشد مطالعات انتقادی در خلیج‌فارس شناسی ایران را پی بگیرد. این کتاب با بهره‌گیری از آمار  و جدول‌ و نقشه‌ تصویر روشنی از وضعیت اجتماعی، اقتصادی، و فرهنگی منطقه و نابرابری‌های بین‌منطقه‌ای و درون‌منطقه‌ای ارائه می‌کند و آنها را  ناشی از سیاست‌های رشد قطبی می‌داند. نویسنده تداوم این سیاست‌ها را مانع تحقق توسعه متوازن و عدالت‌محور در مناطق ساحلی می‌داند و بر اهمیت مدیریت مناطق ساحلی و برنامه‌ریزی برای توسعه پایدار  در مکران تاکید می‌کند. باید خاطر نشان کرد که در سال‌های اخیر کتاب‌های دیگری هم برای مستندسازی توسعهٔ مکران منتشر شده که مَکُ ایران: هشت روایت شفاهی از توسعه سواحل مکران، به قلم انسیه امیری‌فر (مرکز پژوهشی و آموزشی کوثر، ۱۴۰۳) و شریان مکران: روایتی از احداث خط انتقال نفت از گوره به جاسک، به قلم مهدی قزلی (انتشارات سوره مهر، ۱۴۰۳) از آن جمله است و انتشار آنها حداقل رشد کمّی مطالعات خلیج‌فارس را در بخش شرقی این کرانه نشان می‌دهد.

خلیج فارس؛ انرژی و امنیت
روح‌الله پورطالب، نجمین دهقان توران‌پشتی
تهران: انتشارات آذرفر، ‌۱۳۹۵
خلیج فارس؛ انرژی و امنیت با رویکردی مبتنی بر نظریهٔ وابستگی نشان می‌دهد که تمرکز منابع انرژی در خلیج فارس، به‌ویژه در کشورهای حاشیهٔ جنوبیِ آن، ساختار امنیتی و نظامی این دولت‌ها را به‌گونه‌ای تعیین‌کننده شکل داده است. نویسندگان با تبیین موقعیت ژئوپلیتیکی منطقه و اهمیت راهبردی تنگه هرمز در نظام انتقال انرژی جهانی استدلال می‌کنند که اقتصادهای تک‌محصولی وابسته به نفت این کشورها را به سمت نظامی‌سازی فضای امنیتی، افزایش خرید تسلیحات، و پذیرش حضور قدرت‌های فرامنطقه‌ای سوق داده و موجب شکل‌گیری الگوی امنیتی و وابسته شده است. نتیجه آنکه پیوند ساختاری میان انرژی، امنیت، و نظامی‌گری در خلیج فارس —حتی در وضعیت صلح— یکی از عوامل اصلی بازتولید ناامنی و استمرار مداخله خارجی در این پهنه ژئوپلیتیکی است.

خلیج فارس و مسائل آن
همایون الهی
تهران: انتشارات قومس، ۱۳۶۸ و ۱۳۹۶

خلیج فارس و مسائل آن، با ۱۳ فصل، به بررسی جامع ابعاد ژئوپلیتیکی، تاریخی و اقتصادی خلیج فارس می‌پردازد و موضوعاتی همچون موقعیت جغرافیایی و اقلیمی، جزایر و تنگه هرمز، تاریخ سیاسی، اختلافات مرزی، نقش قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، سیاست‌ها و اهداف آنها، و تحولات اقتصادی و جمعیتی منطقه را پوشش می‌دهد. نویسنده با تحلیل تحولات دهه‌های پایانی قرن بیستم و آغاز قرن بیست‌ویکم، تاثیر سیاست‌ها و مداخلات خارجی، از جمله اقدامات ایالات متحده و شوروی سابق، و همچنین تغییرات اقتصادی حاصل از افزایش قیمت نفت و مهاجرت نیروی کار به کشورهای جنوبی خلیج فارس را بر امنیت، سیاست و زندگی جوامع محلی بررسی کرده است. کتاب شامل جدول‌های آماری درباره واردات و صادرات نفت و گاز، جمعیت و اختلافات مرزی نیز می‌باشد و از این رو، منبعی ارزشمند برای مطالعات دانشگاهی در حوزه خلیج فارس به شمار می‌آید.

خلیج فارس در نیمه نخست قرن بیستم
امیرهوشنگ انوری
تهران: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی، ۱۳۹۰

کتاب خلیج فارس در نیمه نخست قرن بیستم نوشته‌ی امیرهوشنگ انوری با استفاده از اسناد وزارت امور خارجه ایران و انگلیس، اسناد ملی ایران، و مطبوعات به بررسی مسائل سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی خلیج فارس در نیمهٔ اول قرن بیستم می‌پردازد. این کتاب شامل تعداد بسیار متنوعی مقاله، خبر، و گزارش است و در پنج بخش اصلی—تأثیرات جهانی، کشورها و مرزهای حوزه خلیج فارس، تحولات سیاسی ایران، مسائل اقتصادی و مسائل اجتماعی—به تحلیل اهمیت خلیج فارس، سیاست‌های قدرت‌های خارجی، و حقانیت ایران در حفظ منافع خود در این منطقه می‌پردازد.

خلیج فارس: صحنه‌ی جنگ‌های بی‌پایان، عراق ۱۹۹۱
کاوه کاظمی؛ مترجم بی‌تا غفاری
تهران: چاپ و نشر نظر، ۱۳۹۹

خلیج فارس: صحنه‌ی جنگ‌های بی‌پایان، عراق ۱۹۹۱ اثر کاوه کاظمی، چهارمین کتاب عکس این عکاس ایرانی، روایتگر حضور سه‌هفته‌ای او در عراق کمتر از یک ماه پس از آغاز عملیات نظامی برای بیرون راندن عراق از کویت است. کاظمی، که یک عکاس ایرانی و خبرنگار آزاد برای رسانه‌های بین‌المللی بود، دسترسی‌های نادری پیدا کرد و به جمع معدودی از خبرنگاران خارجی حاضر در میدان پیوست. در این کتاب، او تجربه حضور در مناطق بمباران‌شده، شهرهای مختلف و بیمارستان‌ها، مواجهه با محدودیت‌ها و چالش‌های امنیتی، و تلاش برای ارسال عکس‌ها به رسانه‌های بین‌المللی را ثبت کرده است. روایت‌های او بر مشاهدات شخصی، ثبت وقایع، و تحلیل پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت جنگ خلیج فارس تمرکز دارد و تصویری مستند از شرایط اجتماعی، انسانی، و زیرساخت‌های عراق ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که خلیج فارس همچنان درگیر تنش‌ها و بحران‌های متعدد است.

• خلیج

مو اگردنیک

سامیت بوکز، ۲۰۲۵، ۴۳۲ صفحه

خلیج نام اولین رمان مو اُگرُدنیک، فیلمساز امریکایی است که سرگذشتِ پنج زن مهاجر در منطقهٔ خلیج را دنبال می‌کند. جاستین موزه‌گردانی اهل نیویورک است که حکومت امارات انتخابش کرده تا نمایشگاهی در موزه ملی زاید در ابوظبی برگزار کند. دنیا مادر سعودی متموّلی است که در شهر بندری رأس الخیر با فلورا خدمتکار فیلیپینی‌اش که تحت نظام کفالت به آنجا آمده زندگی می‌کند. اِسکِداره، دختری از اتیوپی، برای مشارکت در ساخت استادیوم‌های جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ به قطر رفته اما گرفتار قاچاقچیان شده و در امارات با جاستین روبه‌رو می‌شود. و زِینه زن جوان سوری با جنگجویی از داعش ازدواج کرده اما سرانجام گذارش به این منطقه می‌افتد. از منظر این زنان، خلیج به رغم زرق‌وبرق‌های فریبنده‌اش ‘غرب وحشی’ است و آنها برای پول یا ادعای مالکیت بر چیزی به آن پا گذاشته‌اند.

* معرفی کتاب‌ها در این صفحه، با اندکی تغییر، از وب‌سایت‌ ناشران یا فروشندگان آنها گرفته شده‌اند.
ISSN 2818-9434